नव बजारवाद मुर्दावाद ।

नव  बजारवाद, बन्द खाम भित्र
विदेशी प्रेमी बनी, घरज्वाई बनेर भित्रियो
उपहार स्वरुप लगेको आलु, रंगीन प्याकेटमा चिप्स बनाएर
हाम्रै पैसा तान्न पल्कियो ।
नविन सौन्दर्य दृष्टि पस्किदै, हाम्रा चेलीबेटी
विश्वसुन्दरी घोषित गर्ने, विज्ञापनका नाममा,
टेलिभिजन पर्दाहरुमा नङ्ग्याइरह्यो
रंगीन फिल्म देखाएर, यथार्थ भन्दा धेरै अगाडी
हिरो बनेर, मिठो सपना देखायो
हाम्रा बारीका फुलहरु, फुल्न नपाउँदै
सुम्सुम्यायो, निचोर्यो र निमोठ्यो ।
हाम्रा खेतबारीमा आफ्नो अन्नको विउ छ¥यो
हाम्रो पसिनालाई पानी बनाएर
बालीनाली उब्जाइरह्यो, विस्तारै विस्तारै
हाम्रा सारा खेत आफ्नो कब्जामा लियो ।
हामीलाई हाम्रो पसिनाले उब्जाएको अन्न
प्याकेट भित्र जोखेर, आधुनिकताको नाममा
डिब्बा बन्द संस्कारको पछि लागि
मोलमोलाई गर्न निषेध ग¥यो ।
उपहारका नाममा हाम्रा पौरखी हातहरु
इ. डि.भी. को सपना बुनेर राष्ट्रियता गलहत्याउँदै
बोइङमा उडाईरह्यो ।
‘आवश्यकता आविस्कारको जननी हो’
भन्ने अर्थशास्त्रको सिद्धान्तलाई चुनौती दिँदै
नयाँ परिकारको नाममा, हरेक नयाँ बन्द डिब्बा
किन्न वाध्य पा¥यो, त्यहि नवबजारवाद
अहिले फेरी नयाँ बजारका नाममा
हातमा तरबार, गोला, बारुद र बन्दुक लिएर
हाम्रा आफ्नै सन्तती माथि धावा बोली रहेछ ।
गोली बर्साइरहेछ, र अहिले
हाम्रो रगत चुस्दैछ ।
त्यसैले
आउ देशका लागि हात मिलाऊ
नव बजारवाद मुर्दावाद ।

हरि दहाल
धुलाबारी, झापा
e-mail: hari_thursday@yahoo.com

बाबुराम सरकार र सुकुम्बासीको नीयती

विश्व अर्थव्यवस्था एउटा गहन समस्याबाट गुज्रिरहेको छ । धनि अझ धनि र गरिब अझ गरिब भइरहेका छन । यस्तो अवस्थामा देशभरि छरिएर रहेको पुँजीलाई एकत्रित गरि उत्पादनमुलक क्षेत्रमा लगानी गर्ने बैंक र वित्तिय संस्थाहरुको खाँचो पर्छ । तिनै बैंक तथा वित्तिय क्षेत्रहरुले विकसित मुलुकहरुमा आर्थिक समृद्धि ल्याउन सहयोग गर्दछ । नेपालको सन्दर्भमा कुरा हाल ३१ वटा बाणिज्य बैकहरु खुलीसकेका छन भने विकास बैंकहरु त अझ धेरै छन । त्यस पछि गाउँ गाउँमा खुलेका सहकारीहरुको कुरा गर्दा हजारौंको संख्यामा वित्तिय संस्थाहरु रहेका छन । उचित व्यवस्थापन र पारदर्शी रुपमा खुलेका कुनै पनि वित्तिय संस्था घाटामा गएका छैनन । निक्षेप संकलन गर्ने अनुमति पाएका बाणिज्य बैंकहरुको मात्र कुरा गर्ने हो भने पनि तिनीहरुको बार्षिक आम्दानी करौंडौं अझ अरबौं हुन पुगेको छ । निक्षेप संकलन गर्ने बैंकहरुको आम्दानीको श्रोत भनेकै बचत कर्तालाई दिने ब्याज र लगानीकर्ताबाट लिने ब्याज विचको अन्तर हो । यस्तो अवस्थामा अरुबौं रुपँया कमाउने बैंकहरुको लगानी यदि उत्पादनमुलक क्षेत्रमा भएको भए त्यसले सिर्जना गर्ने रोजगारीले सम्पूर्ण नेपालीको जीवनस्तर माथि उकास्ने थियो । लाखौ बेरोजगार युवाहरु विदेशिनु पर्ने थिएन । तर नेपालमा त्यसो भएको छैन उत्पादन मुलक क्षेत्रमा लगानी नगरी बैंकले कसरी मुनाफा गरे भन्ने प्रश्न आउँछ यसको सटिक जवाफ छ । बैंकको एकमात्र लागनीको क्षेत्र कर्पोरेट बजार हो । दलाली हो, घरजग्गा कारोवार हो र शेयर बजार हो माथिका कुनै पनि क्षेत्रले पर्याप्त मात्रामा रोजगारी सिर्जना गर्न सक्दैन । यही कारण नेपालको शेयरबजार जहिले पनि अस्थिर रहनेगरेको कुरा छर्लङ छ । कृतिम रुपमा दलालीहरुले बढाउने शेयरले अन्ततगोत्वा सर्वसाधारण शेयरधनीलाई नोक्सान गर्दछ । तिनै बैंकहरुको लगानीमा उर्बर भुमि, खेतियोग्य जमिन मासेर जिल्ला, गाउँ अझ वडा नै पिछे खुलेका हाउजिङ, प्लटिङ व्यवसायीहरुले कृतिम रुपमा बढाएको जग्गाको भाउले आज सर्वसाधारणलाई जग्गा जोड्न अझ एउटा बास बस्न योग्य भुमि पाउन आकाशको फल हुन थालेको छ । 

बर्गेल्ती रुपमा खुलेका हाउजिङ कम्पनीहरु बैंकका नाफा गराउने आम्दानीका श्रोत थिए त्यसैले हाउजिङ ब्यापारले आकाश छोएको थियो । करोडौं लगानी गर्न सक्ने सामर्थ भएका कम्पनी मालिकहरु र अरबौं नाफा कमाउन उद्धत बैंकहरु बिचको आपसी मिलेमतो र लेनदेनको विषय अहिले आएर सार्वजनिक भएको छ । कृतिम रुपमा आकाशिएको मुल्यवृद्धिले जब मध्यमवर्ग समेत प्रभावित बन्यो र लगानी गर्न नसक्ने अवस्थामा आए तब ती बैंकहरु र कम्पनी मालिकहरुको सातोपुत्लो उडेको छ । हाउजिङ व्यवसायमा संकट देखा परेपछि अरबौं ऋण दिने बैंकहरुको जग धरमराएको छ । अस्थिर सरकार र भएको सरकारले पनि हाउजिङ व्यवसाय र बैंकसम्बन्धी उचित व्यवस्थापन गर्न नसक्दा र हाउजिङ–कर्पोरेट बजारलाई सहि ढंगले चलाउने संयन्त्रको विकास नगर्दा आजको स्थितिमा आइपुगेको सर्वविदितै छ । यस्तो अवस्थामा अस्थिर र संक्रमण कालिन सरकारको फाइदा उठाई ती कम्पनी मालिक र बैंकहरुको मिलोमतोमा हाउजिङ कम्पनीहरुलाई उनीहरुको घाटा कम गर्न सरकारले कार्यक्रम ल्याउन लागेको सार्वजनिक भैसकेको छ । 

एकातिर हाउजिङ कम्पनी र बैंकहरुको दबाबमा लाखौ मुल्य पर्ने महँगा विक्रीहुन नसकेका हाउजिङ कम्पनीको घर खरिद गरिदिने र सरकारी कर्मचारीहरुलाई दिने नीति ल्याउन लागेको छ भने अर्कोतिर हराभरा बागमती, धोवीखोला कोरीडोरी, विष्णुमती लिंक आदी विभिन्न बहानामा खोला किनारामा बसेको सुकुम्बासीहरुलाई लखेट्ने तयारी गरी रहेको छ । छाना, खाना र नानाबाट राज्यले कसैलाई बञ्चित गर्नुहुँदैन भन्ने कल्याणकारी भावना विर्सेर बाबुराम सरकारबाट हुन लागेको त्यस्तो कार्यको सर्वथा विरोध भइरहँदा पनि सरकार सुकुम्बासीलाई ३ महिनाको तलव दिए सरह दिएर उनीहरुको बास उठाउन उद्दत छ । 

आफुलाई नेपालको कट्टर कम्युनिष्ट र माक्र्सवादी भनेर प्रचार गर्ने बाबुरामले ‘संसारमा धनी र गरिव बीचको दुरी रहिन्जेल सम्म माक्र्सवाद रहिरहन्छ’ भन्ने स्वयं माक्सवादीहरुको उक्तिलाई सधैं बचाई रहने काम गरेका छन, गरिबलाई उठिबास लगाएर र धनीलाई अझ धन कुुम्ल्याउन दिएर । नाफालाई निजिकरण र घाटालाई सामाजिकीकरण गरेको विरोधमा विश्वव्यापी बनेको वालस्ट्रिट आन्दोलनलाई समर्थन गर्ने तिनै माओवादीका नेता बाबुराम सरकारमा आएपछि गरेको यस्तो क्रियाकलाप गरिबमुखी हैन गरिबमारा हुँदै गएको प्रमाणीत भएको छ । सरकार नेपालका ९५ प्रतिशत गरिब जनताको होइन ५ प्रतिशत धनिहरुको सरकारको रुपमा चिनिन लागेको छ ।

शहरका खोला किनारमा सुकुम्बासीका नाममा ढुकुम्बासी बसेका उदाहरणहरु प्रशस्तै छन र अहिले पनि केहि हदसम्म कायमै भएको कुरा सुकुम्बासी बस्तीमा रातारात केही पक्की घर निर्माण भएका र त्यसमा बस्नेहरु कार, मोटरसाइकलमा सवार गर्नेहरुबाट प्रष्ट हुन । तर राज्य तिनीहरुको छानविन गरी वास्तवीक सुकुम्बासी पहिल्याई दीर्घकालिन रुपमा समस्याको समाधान गर्नको सट्टा ३ महिनाको भाडा दिन खोजेर समस्या झन बल्याउन खोज्दैछ । ३ महिनाको घर भाडा विकल्प हुन सक्दैन वास्तविक सुकुम्बासीहरुको दीर्घकालिन व्यवस्थापन नै एकमात्र समाधान हुन सक्छ । यदि सरकार त्यसमा पनि पछि परे वा अरवौं लगानी गर्ने बैंकहरुको लगानी उठाइदिन र हाउजिङ व्यवसायीलाई पोस्ने काम मात्र गरे खोला किनारका सुकुम्बासीहरुले फेरी सार्वजनिक जग्गा होइन ति हाउजिङ कम्पनीका ठुला ठुला घर र बैंकका जग्गाहरु कब्जा गर्ने छन् त्यसकारण सरकारले त्यस्ता समस्या आउन नदिन बेलैमा गरिब र सुकुम्बासीहरुको उचित व्यवस्थापन गर्नु आजको आवश्यकता हो ।

हरि दहाल

धुलाबारी झापा

e-mail: hari_thursday@yahoo.com

भुतको कथा (म भित्रको भुत)

भुतको कथा (म भित्रको भुत)

हाम्रो शरिरमा आउने चेतना–आत्माहरु शरिरमा आउनु भन्दा अगाडी कहाँ थिए ? आमाको पेटमा हुँदा आएको हो की ? पृथ्वीमा खसेपछि आएको ? आएको हो भने कहाँबाट आएको ? मरे पछि त्यो आत्मा कहाँ जान्छ, अरुमा सर्छ की लाससँगै खरानी हुन्छ कि शुन्य आकाशमा घुमेर बस्छ ?  भुत के हो ? कहाँ बस्छ ? कहाँबाट आउँछ ? आत्मा भुत हो ? की भुत आत्मा हो ? आत्मा भुत हो भने हामी भुत बोकेर बाँचिरहन्छौ अथवा हामी भुतलाई हुर्काइरहन्छौं आफ्नै शरिरभित्र ? फेरी भुत देख्नेहरुले पनि त फरक फरक देख्छन नी कहिले कालो कहिले सेतो, कहिले दारा पलाएको, कहिले कपाल पालेको ? कहिले घोडाको रुपमा, कहिले सुँगरको रुपमा त्यसो भए आत्माले कसरी रुप फेर्छ त ?

म केही सोच्ने बुझ्ने भैसकेपछि यस्ता प्रश्नहरुको बारेमा आफैसँग कैयौपटक सोधे । मेरा आत्माले यी प्रश्नहरुको सहि उत्तर दिन सकेन, उत्तर संन्दिग्ध नै रहन्थ्यो । बुझाई छरपष्ट भए । मनले ती बुझाईहरुलाई मौनतातिर धकेलेर गयो । मनबाट भुत भाग्न नसक्ने गरी गाडियो । भुत सम्झने वित्तिकै म, मेरा बा, छिमेकी धामी हजुरबा, चौधरी बडाबा, राईकान्छा दाई, सान्दाई, ठुली दिदी आदी सम्झीरहन्थें । 

घरमा बाले ल्याएको पानासोनिक जापानीज सेकेन्डहेण्ड रेडियोमा समाचार सून्न, अझ विविसी सुन्न गाउँका २–४ जना हरेक बेलुकी भेला हुने हाम्रो घर, समाचार अघी र पछि समाचार टिप्पणी भन्दा प्रायः घरगाउँका कुरा, अनि आफ्ना कुरामा वित्ने गथ्र्याे । त्यहि सिलसिलामा हुने भुतका कुराले मलाई चकित पा¥र्यो, डर थप्थ्यो ९–१० वर्षको म कान ठाडा पारेर सुन्थे भुतका कुरा अगेनाको कुनामा बसेर ।

एक रात मध्य साउनको बेला घरमा भोली रोपाई छ, कुलोको पानी फर्काएर अर्कैले लगेछ । कुलोमा पानी सुकेपछि बाले राति नै कुलोको मुहान जाने निधो गर्नु भएछ । कुलोको मुहान घरबाट ४५ मिनेट टाडा त्यो पनि जंगलै जंगल हिडुन्पर्ने । भोलीको रोपाहार, गोरु, हलि अनि काडेको विउ सम्झेर बा हतार हतार जंगललै जंगल हानिनु भएको विचमा पुगेपछि एउटा सुँगर पछि लागेछ । सानो टर्चलाईटको भरमा बा जति छिटो हिड्नु हुन्छ त्यो सुँगुर घरि घरि चुँ चुँ गर्दै पछि लागि रा‘ । मुहानमा पुगेपछि पानी कुलोमा फर्काएर घर फर्किएको त्यो सुँगुर फेरी त्यहि, अब त झन अघि अघि । फर्किदा त सुँगर पनि थपिएछ । घरि अघिको कराउँछ घरि पछीको । जंगल भरि बाले सुगुर पाल्ने शान्तिनगरका सार्कीहरुलाई गाली गर्दै हिड्नु भयो रे । भोली पल्ट रोपाइ सकाएर बसेको सार्कि घरमै आइपुगेछ । बाले सुगुर छोड्नुहुन्छ ? बारी तिर आउछ, करेसाबारीमा छिर्छ आज राति म कुलोमा जाँदा मेरो अघि पछि लागेर हैरान भनेर बाहुनको तुजुक देखाएको सार्कीले उल्टै यी बाहुन पनि विनासित्ती गाली गर्छन भन्दै सुँगुर घरमै भएको कुरा गरे पछि पो बल्ल बाले सम्झे उसो भए राती मलाई भुतले खेदो गरेछ । की अरुको पो सुँगुर हो की ?

त्यस रात घटेको घटनाले बालाई अहिले सम्म पनि सम्झाइ रहन्छ । भुतको कुरा निस्कियो कि कहानी शुरु । त्यसपछि पनि बा कैयौ पटक रातमा जंगलको बाटो हिड्दा फेरी कहिल्यै आएन भुत । बाको त्यस घटना सुनेपछि मलाई पनि सुँगुर देख्यो कि भुतै पो हो कि भन्ने लाथ्यो । दिनभरी पढेर र घरको काममा वित्थ्यो । जब साँझ पथ्र्यो तब मनमा भुतका कुरा आउन थाल्थे । भृुत किन हुन्छ ? भुत बाँचेर के गर्छ ? मान्छेसँग भुतको के सम्बन्ध हुन्छ ? किन मान्छेसँगै आउँछ भुत ? आदी आदी प्रश्नहरुको उत्तर पाउनको सट्टा भुतका अन्य उदाहरणहरु थपिन्थे । 

छिमेकी धामी हजुरबा जसको मलाई हरेक १५ दिनमा जरुरी प¥र्थो । वल्लो गाउँ पल्लो गाउँका कहलिएका धामी । कहिले टाउको दुख्ने कहिले बेहोस हुने, कहिले जिउ तर्सिरहने आदी उपचारमा त वहाँ मेरा देवता समान हुनुहुन्थ्यो । यसो फुकफाक ग¥यो कि ठिक भैहाल्ने । एकदिन राती धामी हजुरबालाई पल्लो गाउँबाट विरामी फुक्न लिन आएछन । धामी भए पछि नाई भन्न पनि नमिल्ने भएकोले धामीको धर्म निभाउँदै हजुरबा लुरुलुरु लागेछन । पल्लो गाउँ जान टिमाइखोला तरेर जानु पर्ने । विचमा दोभान परेको ठाउँ गाउँका मरेका मान्छेहरु त्यही जलाउने गर्थे । १५ दिन अगाडी पनि पल्लो गाउँका एकजना बाजेलाई त्यहि जलाएका थिए रे । फर्किने बेलामा जेठादाईले हजुरबालाई पु¥याउने कुरा गर्दा हजुरबाले म आफै जान्छु भैहाल्छ भनेछन र हजुरबा एक्लै फर्किएछन एउटा पुल्ठो बनाई । हजुरबा जब दोभान छेउ आइपुगे पछाडीबाट मान्छेहरु गुनगुन गरेको आवाज आएछ । यसो फर्किएका मान्छेहरु टक्रयाक टुक्रुक बसेजस्तो देखेछन । धामीहजुुरबालाई भुत भन्ने लागीहालेछ र यसो माटो टिप्न खोजेका पुल्ठो त झ्याप्पै निभेछ । चारैतिर निष्पट अध्यारो भएपछि हजुरबा लड्दै पड्दै घर आइपुग्दा सबै हिलै हिलो । 

धामी हजुरबासँग धेरै विद्या थियो । घरेलु औषधीको ज्ञान थियो । त्यही ज्ञानले धेरैको हात, खुट्टा भाँचिएको ठिक भएको थियो । धेरैले अन्य उपचार पाएका थिए । न डाक्टर चाहिने न डाक्टरको औषधी । हजुरबा नै सबै डाक्टर । हजुरबा आज धेरैचोटी पखाला लाग्यो भन्यो भने पनि यसो जंगलतिर गएका एकछिनमा ‘ल यो खा’ भन्दै आउनु हुन्थ्यो । तुरन्तै ठिक भैहाल्ने । अर्को विचित्रको कुरा बालागुरु षडानन्द रुमाल ओछ्याएर कोशी तर्छन रे भन्ने कुरा पनि त्यहि हजुरबा बाटै सुनेको मैले पहिलोचोटी । त्यहि सन्र्दभमा बाले ‘म रुप फेर्न पनि सक्छु’ भन्थे । हजुरबाले म बाघ बन्न सक्छु भनेको कुराले त मलाई धेरै बर्ष पिरोलीरह्यो । त्यस्तो विद्या मलाई पनि  सिकाउनु नी बाले । बा मर्दा त्यस्तो विद्या पनि मरेर जान्छ भन्ने लाग्थ्यो साच्चै भयो पनि त्यस्तै । बाले कसैलाइै शिष्य बनाएनन । मैले कतिपटक ‘बा घरेलु औषधीहरुको ज्ञान त मलाई दिँदा हुन्छ नी’ भन्दा ‘बेला भाको छैन’ भन्थे पछि पनि । अहिले त हजुरबा स्वर्गवास भएका पनि धेरै भैसक्यो ।

घरमा दैनिक बेलुकी भेला हुने छिमेकीहरुबाट मैले यस्ता धेरै भुतका कथाहरु सुनेको छु । भुतको कथाले मलाई सबैभन्दा बढी दिएको भनेकै डर थियोे । गाउँको घर भएकोले भान्छाघर र सुत्नेघरको धुरी पनि बेग्लै थियो । अहिले पनि साँझ परिसग्दा सबै गाउँतिर प्राय खाना खाइसकिन्छ, । खाना खाइसकेपछि मलाई भान्छाघरबाट सिँडी उक्लेर माथी जान डर लाग्थ्यो सिंडी उक्लन पनि बत्ति देखाइदिनु पर्ने र एक्लै कोठामा बसेर पढ्न त झन गाह्े त्यहि डरले सानो छँदा प्राय तराईको मध्य गर्मीमा पनि मेरो टाउको शिरक भित्र नै हुन्थ्यो । एक्लै कोठामा भयो कि शिरक ओडेर गुटुमुट । आमाले ‘पढेर बस है त’ भनेर निस्कने वित्तिकै म सिरकभित्र हुन्थे र निदाईहाल्ने । कतिचोटी त यसरी नै होमवर्क गर्न पनि पाउँदिन थिएँ ।  

भुतका धेरै कथा सुन्दै म ठुलो हुँदैथिएँ । एकदिन बजारबाट फर्किदा ठिला भयो । सानो खोला तरेर ठुलो बाँसघारीहुँदै घरजानु पर्ने । बाँसघारीमा लाग्ने डरले म एक्लै हुने वित्तिकै खोलाबाट हातमा ढुङ्गा बोकेर हिड्थे । भुत देख्यो भने पैतालाको माटो छर्कनु पर्छ भन्ने बा, धामीहजुरबाबाट धेरै चोटी सुनेको थिएँ । साँझ अथवा राती म एक्लै हिड्नु प¥यो भने त्यहि फर्मुला अपनाउँथे । त्यस दिन पनि हातमा खोलाबाटै ढुङ्गा बोकेर हिँडेको थिएँ । बाँसघारी विचमा त कालो कालो बस्तु देखियो । घरि घरि हल्लिरहन्छ । अरुबेला त्यहाँ त त्यस्तो कालो बस्तु, बुटा केही थिएन । त्यसैले मेरो  सातोपुत्लो उड्ला जस्तो भयो आङ सिरिङ्ग भयो । शरिर फुलेर आए जस्तै भयो डरविचबाट मुखबाट ‘ओई कोहो ?’ निस्किएछ । जवाफ केही आएन । मलाई अगाडी बढ्ने आँट पनि आएन । उभिएर फेरी को हो ? को हो ? भनिरहँदा पनि जवाफ नआए पछि हातको ढुङ्गाको काम आयो । ढुङ्गा हानेको बाँसमा पो लागेछ । बल्ल आवाज आयो त्यताबाट ‘ढुङ्गा हान्ने को हो ?’ भनेर । भरे आफ्नै छिमेकी दाई पो रहेछ अध्यारोमा बाँसघारीमा पाइखाना गर्न आको । धन्न ढुङाले लागेन ।